Çorum’un Alaca ilçesinde bulunan ve Orta Hitit döneminin bilinmeyenlerine ışık tutan Eskiyapar HöyüÄŸü'nde 3 bin 500 yıllık yapı gün yüzüne çıkarılıyor.

Hitit’in iç çekirdek bölgesi olarak tanımlanan BoÄŸazköy, Åžapinuva ve Alaca Höyük çevresindeki dördüncü büyük merkez olan Eskiyapar HöyüÄŸü, bu önemli merkezlere hakim bir geçiÅŸ noktasında bulunuyor. 19. yüzyılın ilk yarısında Eskiyapar HöyüÄŸü'nden bahsedenlerden biri W.J. Hamilton olurken, 1968 yılında bölgede bir Hitit vazosunun bulunması ile baÅŸlatılan çalışmalar devam ediyor. Evlerin arasında baÅŸlayan arkeolojik kazılar, 1980’lerin başında köyün baÅŸka bir alana taşınmasının ardından daha geniÅŸ olarak sürdürülüyor. 2010 yılında Bakanlar Kurulu kararı ve Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel MüdürlüÄŸü’nün izinleriyle yeniden baÅŸlayan ve devam eden “üçüncü dönem” kazıları, Prof. Dr. Ä°brahim Tunç Sipahi baÅŸkanlığındaki ekip tarafından yürütülüyor. Birinci dönem kazıları sırasında Eski Tunç Çağı katmanından bulunan altın, gümüÅŸ, elektron, süs eÅŸyası çaÄŸdaşı Troya II Hazineleri ve Alacahöyük kral mezarları buluntularıyla benzerlik gösterirken, Eski Hitit Krallığı Dönemine tarihlenen çanak, çömlek, ev ve sokakları ve bir Orta Hitit dönemi yapısı da önemli buluntular arasında yer alıyor. Höyükte gün yüzüne çıkartılan ve 3 bin 500 yıllık olduÄŸu deÄŸerlendirilen yapının ise döneme ışık tutması hedefleniyor. Eskiyapar Kazı BaÅŸkanı Prof. Dr. Ä°brahim Tunç Sipahi, kuzeyinde Alacahöyük, güneyinde BoÄŸazköy, doÄŸusunda Ortaköy gibi Hatti ve Hitit dönemlerinin en önemli kentlerinin yer aldığı Eskiyapar’ın adeta bir kavÅŸak noktası olduÄŸuna dikkat çekti.

"BU ÇAÄžIN BAÅžLICA MERKEZÄ° BUGÜNKÜ ÇORUM TOPRAKLARIDIR"

Kalkolitik çaÄŸda Eskiyapar’da bir yerleÅŸim izi olduÄŸunun bilinmesine raÄŸmen henüz kazılarda ortaya çıkmadığını anlatan Prof. Dr. Sipahi, “Ondan sonraki Eski Tunç Çağı'ndaki biz eski Tunç çağını Anadolu’nun ilk yerleÅŸik medeniyetinin Hatti’nin yaÅŸadığı çaÄŸ olarak biliyoruz. Bu çağın baÅŸlıca merkezi bugünkü Çorum topraklarıdır. Bu çaÄŸda Alacahöyük’te kral mezarları, son zamanlarda kazılan ResuloÄŸlu Eski Tunç Çağı mezarlığı önemlidir. BoÄŸazköy’de de bir Eski Tunç Çağı tabakası mevcuttur. Eskiyapar’da Eski Tunç Çağı’na ait iki grup olarak bulunan hazine ile bu dönem en iyi ÅŸekilde temsil edilmektedir. Hazine içinde yer alan eserlerin de iÅŸaret ettiÄŸi üzere Eskiyapar’ın ve aldığı bölgenin Kuzey Mezopotamya’dan, Suriye, Ege, Troya’ya kadar uzanan kültürel iliÅŸkileri mevcuttur. Sonrasında bunun üzerine höyüÄŸe Asur Ticaret Kolonileri Çağı olarak tanımlanan ve milattan önce 1950 ile 1740 arasına tarihlenen dönemde Eskiyapar’da ticarete baÄŸlı bir yerleÅŸim alanı kurulduÄŸunu yaptığımız çalışmalardan anladık. Asur Ticaret Kolonileri Çağı’nın merkezi olan Kayseri Kültepe kazılarının muhteÅŸem buluntularını biliyoruz. Eskiyapar’da da aynı çağın izleri sondajlarla ve yapılan çalışmalarla tespit edildi. Neden bu çağı önemsiyoruz? Söz konusu çaÄŸa ait yerleÅŸim Alacahöyük'te var. BoÄŸazköy'de var. Yazı ilk kez bu çaÄŸda Anadolu'da kullanılmaya baÅŸlamış. Artı olarak Anadolu'muz, Mezopotamya ile Suriye ile çevre bölgelerle yoÄŸun bir ticari iliÅŸkiye girmiÅŸ olup bu iliÅŸkiler Anadolu’ya kültürel yönden de büyük katkılar saÄŸlamıştır” dedi.

"ORTA HÄ°TÄ°T’Ä° ESKÄ° HÄ°TÄ°T DÖNEMÄ°NÄ° Ä°MPARATORLUÄžA

BAÄžLAYAN BÄ°R KÖPRÜ OLARAK GÖRÜYORUZ"

Hitit tabakalarının çok deÄŸer taşıdığını anlatan Prof. Dr. Sipahi, "Biz Eskiyapar'da Hitit’in eski, orta, imparatorluk dönemlerinin varlığını öÄŸrendik. Bunlardan Eski Hitit döneminin yanı sıra, Orta Hitit dönemi de en iyi ÅŸekilde anlaşılmaya baÅŸlamıştır. Eskiyapar’da Orta Hitit’i Eski Hitit dönemini imparatorluÄŸa baÄŸlayan bir köprü olarak görüyoruz. Bu dönemde Hititlerde bin tanrı düÅŸüncesi ortaya çıkmış, yasa kavramı geliÅŸmiÅŸ, 'Hurri' olarak tanımlanan kültürle olan iliÅŸkiler güçlenmiÅŸtir. Ancak Hitit siyasi ve idari yönetiminde bir duraklama dönemi yaÅŸanmıştır. Yaklaşık olarak milattan önce 1500/1450-1380 yıllarına tarihlenen bu içe kapanma sürecinde, Orta Hitit’te, yeni kültürel ve dini etkiler Hitit dünyasına girmiÅŸtir. Din konusunda önemli geliÅŸmeler görülmüÅŸtür. Bu dönemin baÅŸlangıcı Telepinu isimli reformcu bir Hitit kralının hemen sonrasındadır. Bu aÅŸamadan dini kaynaklar dahil adetler ve birçok konu detaylı bir ÅŸekilde kayıt altına alınıyor. Orta Hitit dönemi de güçlü bir Hitit kralının baÅŸlayan icraatları ile sona ermiÅŸtir" diye konuÅŸtu.

"ARKEOLOJÄ°K ESERLERÄ°YLE ÇOK FAZLA

ORTAYA KONULAMAYAN BÄ°R DÖNEMDÄ°R"

Eskiyapar HöyüÄŸü'nde Orta Hitit’e ait büyük bir yapıyı 2011 itibarıyla ortaya çıkarmaya baÅŸladıklarını açıklayan Sipahi, “Daha önce bu yapı müstakil birkaç oda grubu halindeydi daha sonraki yıllarda gördük ki bütüncül olarak karşımıza çıkan bir Hitit yapısıdır. Yapımızın Eski Hitit’ten ve Orta Hitit’in sonuna kadar olan bir süreç içinde yaÅŸamını sürdürmüÅŸtür. 'Orta Hitit' bugüne kadar yapılan çalışmalarda bilinen, filolojik tanımı yapılan ama mimarisiyle olduÄŸu kadar arkeolojik eserleriyle çok fazla ortaya konulamayan bir dönemdir. Çevremizdeki Alacahöyük, MaÅŸat Höyük, BoÄŸazköy ve Ortaköy’den de bu dönemi biliyoruz” ÅŸeklinde konuÅŸtu.

"GÜN YÜZÜNE ÇIKARILAN YAPININ DÄ°NÄ°, SÄ°YASÄ° VE

Ä°DARÄ° NÄ°TELÄ°KLÄ° BÄ°R YAPI OLDUÄžUNU DÜÅžÜNÜYORUZ"

Eskiyapar’da Orta Hitit yapısının mimarisiyle en iyi ÅŸekilde ortaya çıkmaya baÅŸladığını açıklayan Sipahi, "Çanak, çömlek gibi yerinde korunmuÅŸ birçok eser 'A' yapısının odalarında bulunmaya devam etmektedir. Eskiyapar’da ve A yapısında bulunan eserlerden belli baÅŸlıları Çorum arkeoloji müzesinde teÅŸhir edilmeye baÅŸlanmıştır. Bu dönemde Hitit seramiÄŸi tek düze olmaya ve uniform bir hale dönüÅŸmektedir. Eskiyapar’da 2011 yılında çivi yazılı bir tablet bulundu. Tablette Hitit kenti Tahurpa ismini, Arinna ve KaÅŸka gibi önemli isimlerin geçtiÄŸini gördük. Hitit metinlerinde geçen Tahurpa’nın Eskiyapar olabileceÄŸi yönünde görüÅŸler var. Arinna ise Alacahöyük olabilir ÅŸeklindeki tartışmalar da halen devam etmektedir. Eskiyapar tabletinin yanı sıra, 'A yapısı'nda mühürler, mühür baskıları, toprakların kontrolünü saÄŸlayan BoÄŸazköy’de baskısını gördüÄŸümüz bir yöneticinin mührü bulundu. Bu verilerin ışığında Eskiyapar’da BoÄŸazköy’e baÄŸlı bir yönetimin var olduÄŸunu söyleyebiliriz. Burası bağımsız bir kent olmakla birlikte baÅŸkent BoÄŸazköy’e baÄŸlı ekonomik ve kültürel altyapısı güçlü bir Anadolu kentidir. Gün yüzüne çıkarılan yapının da dini, siyasi ve idari nitelikli bir yapı olduÄŸunu düÅŸünüyoruz. Eskiyapar ve çevresindeki tarımsal zenginlik geçmiÅŸte de mevcuttur ve Eskiyapar Hitit Çağı’nda baÅŸkent BoÄŸazköy’e tahıl tedarik merkezi konumundadır. Bugüne kadar yaptığımız çalışmalar da 29 odaya ulaÅŸtık. Yapılan çalışmalarda odaların güneye doÄŸru devam edebileceÄŸi anlaşılmıştır. Bu kesimdeki bir oda içinde tabana gömülmüÅŸ, Çorum’da BoÄŸazköy ve Ortaköy’de gördüÄŸümüz tarzda büyük boy bir erzak küpünün parçaları tespit edilmiÅŸtir. A yapısı ÅŸimdilik 30X30 metre ölçülerindedir. Devam eden çalışmalarda bu yapıyı tamamen ortaya çıkarmayı planlıyoruz. Orta Hitit yapısı bir yönetim yapısı niteliÄŸindedir. Yapının duvarlarını ve odalarını kademe kademe ortaya çıkartıyoruz. Eskiyapar buluntularının Hitit dünyasına saÄŸladığı katkılar bizi mutlu ediyor. Daha da önemlisi bu keÅŸifler, medeniyetler merkezi Çorum'un geçmiÅŸini daha da zenginleÅŸtiriyor" ifadelerini kullandı.